Wat maakt een kerstbal antiek, oud of vintage?

Antiek en oud gebruiken mensen vrolijk door elkaar, maar onder verzamelaars geldt een vuistregel. Antiek noem je versiering uit de tijd dat de eerste kerstballen werden gemaakt tot ongeveer de Eerste Wereldoorlog. Alles van daarna tot grofweg de jaren zestig heet meestal gewoon oud. De ballen uit de jaren zestig tot tachtig vallen onder vintage of retro: niet antiek, maar wel met dat herkenbare sfeertje van vroeger. Die grenzen zijn niet in beton gegoten, want in de jaren vijftig en zestig gebruikten makers nog volop oude mallen. Het helpt vooral om je verwachting scherp te stellen, want een bal van rond 1900 is iets heel anders dan eentje uit grootmoeders jaren zestig.

Waar komen oude kerstballen vandaan?

Wie oude kerstballen wil leren herkennen, heeft veel aan de herkomst. De glazen kerstbal is geboren in het Duitse Lauscha, waar al eeuwenlang glas werd geblazen. Rond 1870 ontstonden daar de eerste fijne, mondgeblazen kerstornamenten. De glasblazer blies een gloeiende glasbuis in een mal en bekleedde de bal daarna van binnen met een dun laagje zilver, voor die typische glans. Leuk detail: de kerstbal stamt eigenlijk af van de heksenbal, een grote verzilverde bol die mensen in de tuin hingen om onheil te weren. De kerstbal is daar de kleinere, kleurrijke versie van. Naast Lauscha was het Boheemse Gablonz, in het huidige Tsjechië, beroemd, maar dan om dikker en zwaarder glas en om kralen die op draad werden geregen tot kettingen en figuren. Het overgrote deel van de echte oude versiering komt uit Duitsland, Tsjechië en Polen. Dat gegeven alleen al helpt je een eind op weg.

Welke soorten oude kerstversiering kom je tegen?

Oude kerstversiering is meer dan alleen glazen ballen, en dat helpt je bij het herkennen. Naast de mondgeblazen ballen uit Lauscha kom je een paar vaste soorten tegen. Gablonzer versiering uit Tsjechië bestaat uit honderden kleine kraaltjes die met de hand tot sterren, kroontjes en hangertjes zijn geregen, vooral populair tussen de jaren twintig en vijftig. Dresdner figuren zijn driedimensionale diertjes, schepen of zon- en maanvormen van geperst karton, gemaakt in Dresden en Leipzig tot aan de Eerste Wereldoorlog. Watten figuurtjes herken je aan een lijfje van opgerolde watten met een geschilderd of opgeplakt gezichtje, soms met een laagje mica voor de glinstering. En dan heb je nog de kerstmannen van papier-maché, vaak met een mantel van crêpepapier. Weet je welke soort je voor je hebt, dan kun je 'm ook makkelijker in de tijd plaatsen.

Antieke kerstballen herkennen in 7 controlepunten

Een echte oudje verraadt zich in de details. Loop deze punten rustig langs, het liefst met de bal in je hand en bij goed licht.

1. Het kapje en de haak. Oude kapjes zien er anders uit dan de glimmende exemplaren van nu en zijn vaak licht verweerd. Let wel op: een kapje is zo vervangen, dus het zegt nooit alles op zichzelf.
2. Mondgeblazen of machinaal. Bij een mondgeblazen bal zie en voel je kleine onregelmatigheden en vaak een afgesmolten puntje onderaan. Machinaal werk is juist akelig perfect en symmetrisch.
3. Het gewicht en de glasdikte. Oude Lauscha-ballen zijn flinterdun en verrassend licht. Voelt een bal stevig en zwaar, dan denk je eerder aan Gablonzer glas of aan nieuwer werk.
4. De kleur en het zilver van binnen. Bij echte oude ballen is de zilverlaag in de loop der jaren geoxideerd, waardoor de kleur diep en soms wat doffer is. Een veel te felle, spiegelende glans verraadt vaak een jonger exemplaar.
5. Craquelé en natuurlijke slijtage. Fijne barstjes in de lak en slijtage op plekken die je logisch zou aanraken, horen bij een bal met een lang leven achter de rug. Vervaagde, met de hand geschilderde decoraties passen daar ook bij.
6. Het oogje en eventuele merktekens. Sommige oude merken zijn herkenbaar, zoals AJEKO met een oogje van glas in plaats van een metalen kapje. Zulke kenmerken zijn goud waard bij het dateren.
7. De spullen eromheen. Originele oude doosjes, touwtjes en haakjes vertellen mee. Zie je juist verse lijm, nietjes of een spiksplinternieuw doosje bij een "antieke" bal, wees dan op je hoede.

Echt of namaak: let op kunstmatige veroudering

De lastigste namaak is een nieuwe bal die expres oud is gemaakt, en dat gebeurt vaker dan je denkt. Veelgebruikte trucjes zijn een kapje dat kunstmatig roestig is gemaakt terwijl het nietje op het doosje juist brandschoon is, of ballen die in de rook zijn gehouden voor een vuile, oude gloed. Ook glitter langs een naad is verdacht, want daarmee werkt een verkoper soms een verraderlijke rand weg. En het verhaal dat versiering van een lief oud dametje komt of al jaren op zolder lag, klinkt mooi, maar past zelden bij een gloednieuwe verpakking. Koop je online bij een bedrijf, dan heb je wettelijk veertien dagen bedenktijd en kun je een miskoop terugsturen. Op een rommelmarkt of bij een particulier heb je dat vangnet niet.

Wat maakt een oude kerstbal waardevol?

Niet elke oude bal is meteen een schat, en dat is goed om te weten voordat je veel betaalt. De waarde zit vooral in vier dingen. Zeldzaamheid telt zwaar, want een ongewone vorm of een figuurtje dat weinig gemaakt is, is gewilder dan een doodgewone ronde bal. De staat doet er net zo veel toe: een gave bal met nog mooie beschildering en weinig slijtage is meer waard dan eentje met afgebladderde lak. Ook de maker of herkomst speelt mee, denk aan herkenbaar Gablonzer kraalwerk of een vroeg stuk uit Lauscha. En tot slot het thema, want figuren als paddenstoelen, vogels en kerstmannen doen het vaak beter dan een effen bal. Een gewone oude bal heeft dus vooral sfeerwaarde, terwijl een zeldzaam, gaaf en bijzonder stuk echt geld waard kan zijn.

Waar koop je betrouwbaar antieke en vintage kerstballen?

Op platforms als Marktplaats is het gokken, want je kunt de bal niet vasthouden en moet afgaan op een paar foto's en een verhaal. Koop je liever met een gerust hart, dan kies je voor een specialist die weet wat hij verkoopt en de stukken zelf heeft beoordeeld. Bij Kerstballenkoning vind je een ruime collectie vintage kerstballen met dat echte sfeertje van vroeger, zorgvuldig uitgezocht. Zo hoef je zelf niet de detective uit te hangen en weet je zeker dat je iets moois in huis haalt.