Wat betekent mondgeblazen precies?

Mondgeblazen betekent letterlijk dat iemand met zijn eigen adem de vorm van de bal heeft gemaakt. De glasblazer verhit een dunne glazen buis boven een vlam tot het glas zacht en stroperig wordt, en blaast er dan lucht in tot er een bol ontstaat. Hoeveel lucht, hoe hard en hoe lang bepaalt de vorm. Dat is precies waarom het vakmanschap is en niet een instelling op een machine.

Bij machinaal geblazen kerstballen gaat dat anders. Daar wordt het glas door een geautomatiseerde lijn geperst of geblazen, in duizenden identieke exemplaren tegelijk. Het resultaat is strak, gelijkmatig en goedkoop. Er is niets mis mee, maar er zit geen hand in.



Verwar mondgeblazen ook niet met handbeschilderd. Dat zijn twee losse stappen. Een bal kan machinaal geblazen zijn en daarna met de hand beschilderd. En een mondgeblazen bal kan juist helemaal glad en effen blijven. De mooiste ornamenten zijn allebei: geblazen met de mond en daarna met een penseel afgewerkt.

Hoe een mondgeblazen kerstbal gemaakt wordt

Het proces bestaat uit een reeks stappen die vrijwel allemaal met de hand gebeuren. Grofweg gaat het zo:

• De glasblazer verhit een glazen buisje boven een gasvlam tot het glas zacht wordt.
• Hij blaast er lucht in. Bij een ronde bal gebeurt dat vrij in de lucht, bij een figuur zoals een vogel, een dennenappel of een kerstman blaast hij het glas in een mal.
• Het glas koelt af en het steeltje waarmee geblazen is wordt afgesmolten. Op die plek blijft vaak een klein puntje achter.
• De binnenkant wordt verzilverd. Er gaat een vloeistof in de bal die aan de binnenwand hecht en het glas van binnenuit laat spiegelen. Dat is waar de diepe glans vandaan komt.
• De bal wordt gekleurd, meestal door hem in een laklaag te dompelen.
• Daarna komt de decoratie: met de hand geschilderde lijnen, glitter, kunstsneeuw of geslepen accenten.
• Tot slot gaat het metalen kapje met de beugel erop.

Een enkele bal gaat dus door meerdere paar handen voordat hij in een doosje ligt. Bij figuurballen kan dat oplopen tot een uur werk per stuk, omdat elk detail apart geschilderd wordt.

Zo herken je een mondgeblazen bal van een machinale

Je hoeft geen kenner te zijn om het verschil te zien. Pak de bal op en kijk naar deze zes dingen:

• Het afsmeltpuntje. Boven of onder aan de bal, vaak onder het kapje, zit een klein knobbeltje of stipje glas. Dat is de plek waar de blaaspijp zat.
• De naad. Bij een vrij geblazen bal is er geen naad. Bij een figuur die in een mal is geblazen zie je hooguit een heel fijne lijn, veel subtieler dan de harde naad van geperst glas.
• De wanddikte. Draai de bal langzaam rond bij het licht. Bij handwerk is het glas niet overal even dik, dus de weerspiegeling golft een beetje.
• Luchtbelletjes. Kleine belletjes in het glas horen erbij. Een machine haalt die eruit, een mens niet.
• Het gewicht. Mondgeblazen glas is meestal dunner en dus lichter dan je op het oog verwacht.
• De spiegeling van binnen. De verzilvering loopt zelden perfect gelijkmatig. Dat geeft een warme, levendige glans in plaats van een vlakke chroomlaag.

Bij oude en vintage ballen komt er nog een aanwijzing bij: de verzilvering aan de binnenkant is vaak plaatselijk verkleurd of dof geworden. Dat is geen schade maar ouderdom, en voor verzamelaars juist een pluspunt.

Waarom geen twee ballen precies hetzelfde zijn

Als je een set van zes mondgeblazen ballen uitpakt, zul je merken dat ze onderling verschillen. De ene is een fractie ronder, bij de andere loopt de kleur net iets anders af. Nieuwe kopers schrikken daar soms van, alsof ze een tweede keus hebben gekregen.

Dat is niet zo. De temperatuur van de vlam, de druk van de adem en de snelheid van afkoelen verschillen per bal. Zelfs bij een geoefende glasblazer die er honderd op een dag maakt. Diezelfde variatie is de reden dat een boom vol mondgeblazen ballen er levend uitziet en een boom vol machinale ballen vlak.



Praktisch betekent het wel iets. Wil je een strak, uniform effect met twintig identieke ballen in een kleur, dan is machinaal glas de logische keuze. Wil je een boom waar je bij elke bal even blijft kijken, dan is de variatie precies wat je zoekt.

Mondgeblazen, machinaal glas of kunststof: wat kies je wanneer

Er is geen beste materiaal, er is een beste materiaal voor jouw situatie. Zo kun je het afwegen:

• Mondgeblazen glas kies je als de boom een verzameling is die je jaren meeneemt en waar je elk jaar iets aan toevoegt. Duurder per stuk, maar je koopt er geen twintig tegelijk.
• Machinaal glazen ballen zijn de vulling. Effen kleuren, gelijke maten, betaalbaar genoeg om er dertig van te hangen. Ze laten de bijzondere stukken beter uitkomen.
• Kunststof ballen horen op plekken waar iets kan omvallen of vallen: de onderste takken bij kleine kinderen of huisdieren, een boom op kantoor, of een boom buiten.

In de praktijk combineren de meeste mensen alle drie. Kunststof onderin, machinaal glas als basis en de mondgeblazen stukken op ooghoogte. Wil je het verschil tussen glas en kunststof uitgebreider afwegen, dan hebben we dat apart uitgewerkt in het overzicht over glazen of kunststof kerstballen.

Wat kost een mondgeblazen kerstbal?

De prijzen lopen sterk uiteen, en dat is te verklaren. Een eenvoudige ronde mondgeblazen bal in een kleur begint rond de vijf tot tien euro. Zodra er een mal, handbeschildering en meerdere afwerkstappen bij komen, loopt het snel op. Voor de Gablonzers in onze eigen collectie liggen de prijzen tussen ongeveer 19,95 en 69,95 euro, met de meeste stukken tussen 22,50 en 49,99 euro.

Ter vergelijking: bij andere aanbieders van mondgeblazen ornamenten in Nederland zie je prijzen van ongeveer 6,95 tot 55 euro per stuk, afhankelijk van formaat en afwerking. Dat geeft een aardig beeld van de bandbreedte.

Wat de prijs bepaalt, in volgorde van invloed:

• Vrij geblazen of in een mal. Een figuur is bewerkelijker dan een bol.
• De hoeveelheid handwerk in de decoratie. Een bal met vijf geschilderde kleuren kost meer tijd dan een effen gedompelde bal.
• Het formaat. Grotere ballen vragen meer glas en meer controle tijdens het blazen.
• De herkomst en het atelier. Sommige werkplaatsen werken al generaties met dezelfde technieken en dat zit in de prijs.
• 
  

Zoek je eerst een breder beeld van wat er mogelijk is voordat je op een stijl inzoomt, begin dan bij het volledige overzicht van onze kerstballen.

Gablonzers: mondgeblazen glas met een eigen handtekening

Binnen het mondgeblazen segment vormen Gablonzers een categorie op zich. Ze komen uit Tsjechie, uit een streek waar het glasvakmanschap al generaties van vader op zoon en van moeder op dochter doorgegeven wordt.

Wat een Gablonzer onderscheidt is de combinatie van geblazen glas met geslepen glazen onderdelen. Kralen, staafjes en juweelachtige elementen worden aan de bal gezet, waardoor het licht op tientallen vlakjes tegelijk breekt. In een boom met gewone verlichting geeft dat een fonkeling die een gladde bal simpelweg niet kan produceren.



Ze zijn ook kwetsbaarder dan gemiddeld, juist door die aangezette onderdelen. Een Gablonzer hoort daarom op een stevige tak, met ruimte om zich heen. Wil je zien welke stukken er nu liggen, kijk dan bij de Gablonzer-collectie.

Waar hang je een mondgeblazen bal in de boom?

Een mondgeblazen bal verdient een betere plek dan de eerste tak die je tegenkomt. Drie overwegingen:

Dicht bij de stam, niet op de punt. Takken zijn het stevigst waar ze aan de stam vastzitten. Aan het uiteinde buigt de tak door en gaat de bal schuin hangen of glijdt hij eraf. Zeker bij grotere figuurballen en Gablonzers is dat het verschil tussen een seizoen plezier en scherven op de vloer.



Op ooghoogte. Handwerk moet je van dichtbij kunnen zien. De onregelmatige glans, de geschilderde lijnen, het afsmeltpuntje. Hang de mooiste stukken op de hoogte waar je ze passeert, niet in de top waar niemand ze bekijkt.

Met ruimte eromheen. Twee dun geblazen ballen die tegen elkaar tikken bij het minste tochtje overleven dat niet altijd. Laat er een halve handbreedte tussen. Dat komt de bal ook visueel ten goede, want een uniek stuk verdrinkt tussen de vulling.

Bewaren en schoonmaken zonder schade

De zwakke plek van een mondgeblazen bal zit niet aan de buitenkant maar aan de binnenkant. Die verzilvering is een dun laagje dat aan het glas hecht. Komt er vocht bij, bijvoorbeeld doordat er water via het kapje naar binnen loopt, dan laat de laag los en krijg je onherstelbare vlekken.

Dus: nooit onderdompelen, nooit in het sop, nooit onder de kraan. Afstoffen doe je droog met een zachte kwast of een schone microvezeldoek, en bij hardnekkig vuil met een doek die je licht vochtig maakt en waarmee je alleen de buitenkant aanraakt. Het kapje houd je droog.

Voor het opbergen geldt: elk stuk apart. Wikkel ze los in vloeipapier of zet ze in een doos met vakjes, zodat ze elkaar niet raken. Bewaar de doos op een droge plek met een stabiele temperatuur. Een vochtige kelder en een zolder die in de zomer bloedheet wordt zijn allebei slechte ideeen. De uitgebreide werkwijze staat in ons artikel over kerstballen schoonmaken zonder schade.

Mondgeblazen als cadeau en als verzameling

Een mondgeblazen kerstbal is een van de weinige cadeaus die elk jaar opnieuw tevoorschijn komt. Dat maakt hem geschikt voor momenten die je wilt vastleggen: een eerste eigen huis, een huwelijk, een nieuwe baan, een geboorte. Veel mensen kopen er een per jaar en hebben na twintig jaar een boom die hun eigen geschiedenis vertelt.

Voor een cadeau werkt het goed om iets te kiezen dat naar de ontvanger verwijst in plaats van naar het seizoen. Een instrument voor iemand die speelt, een dier dat bij hem past, een verwijzing naar een hobby of een reis. Schrijf de datum op het doosje, want over tien jaar weet niemand meer welk jaar welke bal was.

Verzamelaars letten daarnaast op oudere stukken. Vintage mondgeblazen ballen uit Duitse en Tsjechische ateliers worden gezocht, zeker in complete series of in de originele verpakking. De staat van de verzilvering en de aanwezigheid van het oorspronkelijke kapje bepalen daarbij een groot deel van de waarde.