Lauscha kerstballen: het glasdorp waar de kerstbal begon
Op de bodem van een oude doos op zolder liggen ze nog: dunne glazen ballen, zo licht dat je ze bijna niet voelt. Op het kapje staat soms alleen "Germany". Die komen waarschijnlijk uit Lauscha, een dorp in het Thüringer Woud waar al ruim 175 jaar kerstballen worden geblazen.
Lauscha zette de glazen kerstbal op de kaart. Daarna kwamen de DDR, de staatsfabriek en na 1990 de kleine ateliers. Elke periode heeft zijn eigen sporen nagelaten, en aan het kapje zie je vaak al uit welke tijd een bal komt. Ook over de waarde van zulke ballen kun je hier meer lezen.
Inhoudsopgave:
- Waarom Lauscha de geboorteplaats van de kerstbal heet
- Van glazen noten tot de eerste bestelling
- Waarom een Lauscha-bal vanbinnen spiegelt
- Woolworth en de weg naar Amerika
- Duizenden vormen uit één dorp
- Lauscha in de DDR
- Na 1990: Krebs en de kleine ateliers
- Oud, DDR of nieuw: wat het kapje vertelt
- Wat is een oude Lauscha-bal waard?
- Lauscha, Gablonz en Hemiksem naast elkaar
- Lauscha zelf bezoeken
- Duits glas in onze collectie
Waarom Lauscha de geboorteplaats van de kerstbal heet
Lauscha ligt in het zuiden van Thüringen, in een smal dal midden in het bos. Er wonen weinig mensen, maar de naam kent elke verzamelaar van oude kerstversiering. Hier werden in de negentiende eeuw de eerste glazen kerstballen geblazen. Vanuit dit dorp gingen ze de hele wereld over.
Het dorp had alles wat een glasblazer nodig heeft. Het bos leverde hout voor de ovens en uit de grond kwam kwartszand, de grondstof voor glas. In 1597 werd op de plek van het huidige dorpscentrum de eerste glasblazerij gebouwd. Dat gebouw staat er niet meer, maar het vak bleef. Eeuwenlang maakten families hier ruiten, flesjes voor apothekers en kralen, vaak in een kleine werkplaats aan huis.
Die traditie is inmiddels ook officieel erkend. Sinds 19 maart 2021 staat het glasblazen van kerstversiering uit Lauscha op de Duitse lijst van immaterieel cultureel erfgoed.
Van glazen noten tot de eerste bestelling
Vroeger versierden mensen hun kerstboom met appels, noten en koek. Dat kon niet iedereen betalen, zeker niet de arme glasblazersfamilies in het Thüringer Woud. Glas hadden ze wel. Al in de jaren dertig van de negentiende eeuw maakten ze naast kralen ook glazen noten en kleine bolletjes.
Rond 1847 ging het een stap verder. Glasblazer Hans Greiner blies glazen vruchten en noten in een mal, zodat ze op het echte werk leken. Het idee sloeg aan. De oudste bewaarde bestelling van "Christbaumkugeln" stamt uit 1848. Dat jaartal zie je nog vaak terug als het beginpunt van de glazen kerstbal.
In het begin bleef het kleinschalig. De ballen werden thuis gemaakt en via handelaren in het nabije Sonneberg verkocht. Sonneberg was toen al een speelgoedstad, en de handelaren daar namen de kerstballen erbij.
Waarom een Lauscha-bal vanbinnen spiegelt
Houd een oude glazen bal tegen het licht en je ziet dat de glans vanbinnen komt. De buitenkant is gekleurd, de binnenkant is verzilverd. Vanaf 1870 werden de ballen in Lauscha vanbinnen verzilverd met een oplossing van zilvernitraat. Daardoor gingen ze stralen in het kaarslicht van de boom.
Met dat zilverlaagje kwam de productie pas echt op gang. Daarna bloeide de kerstbalindustrie in Lauscha en de dorpen eromheen. Hele gezinnen werkten mee: de een blies, de ander verzilverde, een derde schilderde of zette het kapje erop.
Zo gaat het in grote lijnen nog steeds. De glasblazer verhit een glazen buis tot die zacht wordt, blaast er met de vrije hand of in een mal een bal van en laat die afkoelen. Daarna wordt de bal vanbinnen verzilverd, gekleurd en tot slot met de hand beschilderd. Hoe je ziet of een bal echt oud is, lees je in onze blog over
antieke kerstballen herkennen.
Woolworth en de weg naar Amerika
In de jaren zeventig van de negentiende eeuw gingen ballen uit Lauscha al naar Engeland. De grote sprong kwam een paar jaar later. Rond 1880 ontdekte de Amerikaanse winkelier Frank Winfield Woolworth de kerstballen uit Lauscha. Hij liet ze naar de Verenigde Staten verschepen en verkocht ze in zijn winkels.
Daarmee werd de glazen kerstbal een product voor gewone gezinnen, ver buiten Duitsland. Voor Lauscha betekende het werk en inkomen. Voor verzamelaars betekent het dat oude ballen uit Lauscha overal opduiken, van Amerika en Engeland tot Nederland. Vind je een heel oude, dunne bal op een rommelmarkt, dan kan hij een flinke reis achter de rug hebben.
Duizenden vormen uit één dorp
Tussen 1879 en 1939 bedachten de glasblazers in de regio zo'n vijfduizend verschillende vormen. Ze bliezen vogels en andere dieren, dennenappels, kerstmannen, muziekinstrumenten, huisjes en groenten. Veel van die vormen werden thuis bedacht en in eigen mallen geblazen.
Een bijzondere vorm uit Lauscha is de Reflexkugel. Dat is een bal met een diepe deuk aan één kant. In die deuk vangt het zilver extra veel licht, waardoor hij in de boom sterker schittert. In Nederland noemen we zulke ballen vaak deukballen. In de DDR-tijd werden ze veel gemaakt, en ook nu blazen enkele vakmensen ze nog met de hand.
Veel van de figuurballen die je nu als vintage tegenkomt, gaan terug op mallen uit deze periode. Sommige mallen worden nog altijd gebruikt. Dat is mooi, maar het maakt het lastiger om te zien of een figuur echt oud is. Daarover verderop meer.
Lauscha in de DDR
Na de Tweede Wereldoorlog lag Lauscha in de Sovjetzone en later in de DDR. Voor de glasblazers veranderde er veel. Vanaf 1948 moesten de familiebedrijven opgaan in coöperaties. Veel glasblazersfamilies vertrokken eind jaren veertig en begin jaren vijftig naar het westen. Een deel van hen begon opnieuw in Oberfranken, net over de grens in Beieren.
De bedrijven die bleven, werden samengevoegd tot een staatsbedrijf: VEB Thüringer Glasschmuck Lauscha. Er kwam meer machinewerk bij en de vrijheid van de oude werkplaatsen verdween. Volgens het Bundesarchiv ging dat gepaard met willekeur en onteigeningen.
Toch bleef de kerstbal belangrijk. Voor de DDR was glazen kerstversiering een gewild exportproduct dat harde valuta opleverde. Volgens het DDR Museum in Berlijn bleef ongeveer een derde in eigen land, ging een derde naar andere Oostbloklanden en de rest naar het westen. Op beurzen in het westen werd die verkocht als "Original Thüringer Christbaumschmuck". Ook de Stasi hield de productie in de gaten. In een rapport uit 1970 klaagde de geheime dienst over slechte lak, verouderde ontwerpen en te late leveringen.
Na 1990: Krebs en de kleine ateliers
Na de val van de Muur werd het staatsbedrijf opgesplitst door de Treuhand, het bureau dat de Oost-Duitse staatsbedrijven verkocht of sloot. Daarna ging een flink aantal glasblazers weer voor zichzelf werken. Volgens het Britse tijdschrift Homes & Antiques ontstonden er zo'n twintig particuliere bedrijven. Bij veel daarvan wordt weer met de hand gewerkt.
De bekendste naam van nu is Krebs Glas Lauscha. Dat bedrijf ontstond na de opsplitsing van het oude staatsbedrijf en verkoopt kerstballen en figuren over de hele wereld. Volgens een reportage van evangelisch.de uit 2018 maakt Krebs niet meer alles zelf in Lauscha. Het bedrijf laat ballen en figuren maken door een handvol werkplaatsen in Duitsland en Roemenië. Staat er "Lauscha" op de doos, dan zegt dat dus iets over het merk. Waar die ene bal geblazen is, weet je daarmee nog niet zeker.
Daarnaast zijn er in het dorp nog kleine ateliers waar glasblazers alles zelf doen, van het blazen tot het schilderen. Hun stukken zijn duurder, maar je koopt dan echt een bal uit Lauscha.
Oud, DDR of nieuw: wat het kapje vertelt
Bij een bal uit Lauscha zegt het metalen kapje vaak het meest. Draai het voorzichtig naar het licht en kijk of er iets op staat.
- "Germany". Op kapjes uit de jaren dertig staat vaak alleen "Germany". Zo'n kapje is meestal kleiner en steviger dan een modern kapje.
- "GDR". Een kapje met GDR (de Engelse afkorting van DDR) komt uit de Oost-Duitse tijd, dus tussen 1949 en 1990. Het jaar weet je daarmee niet, de periode wel.
- "Made in Germany". Dit staat vooral op moderne kapjes. Een bal met zo'n kapje is meestal van na de hereniging.
- Geen opdruk. Dat zegt weinig. Kapjes zijn in de loop der jaren vaak vervangen, en heel oude kapjes hadden lang niet altijd een tekst.
Let daarnaast op het gewicht. Ballen uit de jaren dertig zijn vaak heel licht en dun, met een zilverlaag die door het glas heen schemert. Patina, zoals dof zilver of wat slijtage aan de verf, hoort bij een echt oude bal. Maar pas op: sommige namaakballen krijgen kunstmatig een oud laagje. Ook worden er nog steeds nieuwe ballen geblazen in originele oude mallen. Die zien er bijna hetzelfde uit, maar zijn veel jonger.
Twijfel je, kijk dan naar alles samen: het kapje, het gewicht, de zilverlaag en de slijtage. Eén kenmerk alleen is zelden genoeg.
Wat is een oude Lauscha-bal waard?
Daar is geen vaste prijs voor. Een gewone ronde bal uit de jaren zestig levert weinig op, ook al komt hij uit Lauscha. Een figuurbal van voor de oorlog in goede staat is een heel ander verhaal. Medio oktober 2026 stond er op Marktplaats een Lauscha-kerstbal uit 1930 te koop voor 45 euro.
Wat de prijs vooral bepaalt:
- De leeftijd. Stukken van voor de Tweede Wereldoorlog zijn het meest gezocht.
- De vorm. Figuren zoals vogels, instrumenten en huisjes zijn zeldzamer dan ronde ballen.
- De staat. Een gave zilverlaag, weinig verfschade en het originele kapje tellen zwaar mee.
- De doos. Ballen in hun originele verpakking, bijvoorbeeld een DDR-doosje, zijn meer waard dan losse stukken. Op de doos staat vaak de fabriek of de winkel.
Wat er online gevraagd wordt, is niet wat een bal echt opbrengt. Ga je verkopen? Laat een verzamelaar of handelaar eerst naar het kapje en de staat kijken.
Lauscha, Gablonz en Hemiksem naast elkaar
In een doos met oude kerstversiering zitten vaak stukken uit verschillende landen door elkaar. Drie namen kom je daarbij steeds weer tegen:
- Lauscha (Duitsland). Geblazen glas, vaak heel dun, met een zilverlaag aan de binnenkant en een metalen kapje. Je vindt er ronde ballen, deukballen en duizenden figuren.
- Gablonz (Tsjechië). Uit de streek rond Jablonec nad Nisou, vroeger Gablonz, komen kerstversieringen die zijn opgebouwd uit glazen kralen. Ze lijken meer op sieraden dan op kerstballen. Meer daarover lees je bij onze kerst Gablonzers.
- Hemiksem (België). Hier maakte Ajeko van de oorlogsjaren tot 1952 ballen met een ophanglusje van glas in plaats van een metalen kapje. De wand is merkbaar zwaarder. Alles over die ballen staat in onze blog over Ajeko kerstballen.
Neem een bal uit Lauscha in de ene hand en een Ajeko in de andere. De Duitse weegt bijna niets, de Belgische is duidelijk zwaarder.
Lauscha zelf bezoeken
Het dorp is klein, maar je kunt er gemakkelijk een dag vullen.
- Museum für Glaskunst. Een van de oudste gemeentelijke musea van Thüringen. Je ziet er een grote collectie kerstballen uit verschillende periodes, maar ook glazen ogen en oud gereedschap.
- Glasblazers aan het werk. In de Elias Glashütte, bij het museum, kijk je mee met glasblazers. Je kunt er onder begeleiding ook zelf een bal blazen.
- Lauschaer Kugelmarkt. Sinds 1993 een kerstmarkt die helemaal om glas draait. In 2026 is de markt op 28 en 29 november en op 5 en 6 december, telkens van 10.00 tot 18.00 uur. De toegang is gratis.
Ga je tijdens de Kugelmarkt, boek dan op tijd een overnachting. Lauscha zelf heeft weinig slaapplekken, en parkeren in het centrum lukt tijdens de Kugelmarkt bijna nooit.
Duits glas in onze collectie
Je hoeft niet naar Thüringen om dun, oud glas in je boom te hangen. In onze collectie vintage kerstballen vind je stukken uit de jaren twintig tot de jaren tachtig: zilveren ballen, gesuikerde dennenappels, pegels en figuurballen. Bij de meeste stukken staat de periode erbij.
Niet elke oude bal is met zekerheid aan één werkplaats te koppelen. Kapjes zijn vervangen en dozen zijn verdwenen. Vraag ons gerust naar de herkomst van een stuk. We zeggen je eerlijk wat zeker is en wat niet.
Zoek je een bal die je jaren meeneemt, kies dan een stuk dat je echt mooi vindt. Of hij nu uit Lauscha, Gablonz of Hemiksem komt: een oud stuk met een eigen verhaal geeft je boom karakter.
