Engel kerstbal: soorten, betekenis en hoe je hem ophangt
Van alle figuren die in een kerstboom hangen is de engel waarschijnlijk de oudste. Nog voor er glazen ballen bestonden hingen er al engelfiguurtjes van was en papier in de boom, en op de vroegste afbeeldingen van een versierde kerstboom staat bovenin geen ster maar een engel. Dat verklaart waarom een engel kerstbal bij veel mensen iets losmaakt wat een gekleurde bal niet doet: hij hoort bij het verhaal zelf.
Tegelijk is "engel kerstbal" een verzamelnaam voor heel verschillende dingen. Een bal met een engeltje erin, een engel die zelf de vorm van het ornament is, een zwevende engel aan een draad, een waxinelichthouder in engelvorm. Ze verschillen in materiaal, in gewicht en in de plek waar ze het best tot hun recht komen. Hieronder loop je ze allemaal langs, plus wat de engel betekent, hoe je een glazen exemplaar veilig ophangt en waar je op let als je een antieke engel koopt.
Inhoudsopgave:
- Welke soorten engel kerstballen er bestaan
- De betekenis van de engel in de kerstboom
- Materiaal: glas, gesponnen glas, was en hars
- Vintage en antieke engelen herkennen
- Engel als piek of engel tussen de takken
- Een glazen engel veilig ophangen
- Welke maat kies je, en hoeveel
- De engel als cadeau
- Wat kost een engel kerstbal
- Schoonmaken en opbergen
Welke soorten engel kerstballen er bestaan
Grofweg kom je vier vormen tegen, en het scheelt veel zoekwerk als je weet welke je voor ogen hebt.
- De bal met een engel erin. Een transparante of geribbelde glazen bal met binnenin een klein engeltje, vaak van gesponnen glas. Het engeltje is het middelpunt, het glas eromheen is de lijst. Mooi op een plek waar licht doorheen valt.
- De engel als ornament. Hier is het hele ornament de engel: een figuur met een rok, vleugels en soms een aureool. Dit is de klassieke vorm en meteen de grootste categorie.
- De zwevende engel. Een engel die aan een dun draadje hangt met de armen omhoog of de rok wijd uit, zodat hij bij het minste luchtje beweegt. In een boom met verlichting is dat effect het mooist.
- De engel die niet hangt. Waxinelichthouders, staande engelen en engelen op een voet. Die horen op de schouw, de vensterbank of de kersttafel en niet in de boom.
In onze eigen collectie zitten alle vier de vormen, van een engel van 6 cm tot een slush puppy engel van 14 cm en engel hondjes voor wie het wat speelser wil. Wil je de bredere collectie zien waar deze engelen onderdeel van zijn, kijk dan bij de kerstballen figuurtjes, want daar hoort de engel van oudsher bij.
De betekenis van de engel in de kerstboom
De engel in de kerstboom verwijst naar het kerstverhaal zelf. In het evangelie van Lucas verschijnt een engel aan de herders in het veld om de geboorte aan te kondigen, waarna een hele schare engelen zich bij hem voegt. Dat beeld, de boodschapper die goed nieuws brengt, is wat de engel in de boom voorstelt.
Daarnaast heeft de engel in de volksdevotie altijd een tweede laag gehad: bescherming. De beschermengel die over het huis waakt is een voorstelling die los van het kerstverhaal is blijven bestaan, en die verklaart waarom mensen een engel vaak op een vaste plek in de boom hangen, jaar na jaar dezelfde. Bij verzamelaars is het niet ongewoon dat een engel het ornament is dat altijd als eerste wordt opgehangen.
Er zit nog een derde betekenis in, en die is praktischer dan symbolisch. Een engel wordt vaak gegeven bij een gebeurtenis: een geboorte, een eerste kerst samen, of juist als herinnering aan iemand die er niet meer is. Daarover verderop meer bij het stuk over cadeaus.
Materiaal: glas, gesponnen glas, was en hars
Het materiaal bepaalt hoe een engel eruitziet, wat hij weegt en hoe voorzichtig je ermee moet zijn. De vier die je het meest tegenkomt:
- Mondgeblazen glas. Het ornament wordt met de mond in een mal of vrij geblazen, van binnen verzilverd en met de hand beschilderd. Licht van gewicht, hoge glans, en elk exemplaar wijkt minimaal af. Dit is het materiaal waar de klassieke engel van gemaakt is.
- Gesponnen glas. Dunne glasdraden die tot een open, kantachtige vorm worden gesponnen. Je ziet het vooral bij de rok en de vleugels. Het levert een engel op die bijna doorzichtig is en heel licht, maar ook de kwetsbaarste van het rijtje: de losse draden breken eerder dan een gesloten bol.
- Was. De oudste variant en tegenwoordig zeldzaam. Wasengeltjes werden in een mal gegoten en waren het standaardornament voordat glas betaalbaar werd. Was vergeelt en vervormt bij warmte, dus kaarsen en radiatoren zijn de vijand.
- Hars, hout en papier. Niet breekbaar, meestal goedkoper en daarom de logische keuze in een huis met kleine kinderen of een kat die de boom als klimrek ziet.
De vuistregel: hoe opener en fijner de vorm, hoe breekbaarder. Een gesloten glazen engel van 8 cm overleeft een val op een tapijt vaak nog. Een gesponnen glazen rok niet.
Vintage en antieke engelen herkennen
Oude engelen zijn gewild, en dat merk je aan het aanbod: er wordt veel nieuw werk als vintage aangeboden. Een paar dingen waar je op kunt letten.
- Het kapje. Oude ornamenten hebben vaak een smal, dof metalen kapje, soms met roestvlekjes en een beugeltje dat niet perfect rond is. Nieuwe kapjes zijn breder, glanzend en machinaal gelijk.
- De verzilvering. Aan de binnenkant van oud glas is de zilverlaag meestal ongelijk uitgeslagen en op plekken weggetrokken. Dat geeft die typische matte, wolkige glans die met nieuw glas lastig na te maken is.
- De beschildering. Handwerk uit de vorige eeuw is minder precies: uitlopende randjes, een gezichtje dat net iets scheef staat, kleurverschil tussen twee exemplaren uit dezelfde serie.
- Het gewicht en het glas. Oud glas is vaak dunner en daardoor lichter dan je verwacht, met kleine luchtbelletjes in de wand.
-
Een aparte categorie zijn de Boheemse glasornamenten uit Jablonec, in Nederland bekend als gablonzers. Die zijn opgebouwd uit geregen glaskraaltjes en fijne draadjes in plaats van geblazen glas, en engelen komen daar veel in voor. Herken je ze eenmaal, dan zie je het verschil meteen. In onze
collectie gablonzers zie je goed hoe anders die opbouw is.
Engel als piek of engel tussen de takken
De engel en de piek hebben dezelfde herkomst. Op de vroegste afbeeldingen van versierde kerstbomen staat bovenin een engelfiguur, gemaakt van was of papier-mache, en pas later kwam daar de ster naast te staan. Wie vandaag een engel bovenin zet, doet dus eigenlijk het oudste.
Praktisch is het onderscheid simpel. Een piek heeft een holle koker of een klem die over de topscheut valt en staat rechtop. Een engelornament hangt aan een draadje en is niet gemaakt om te balanceren. Probeer je een hangende engel toch bovenin te zetten, dan zakt hij scheef zodra de tak meegeeft.
Twijfel je tussen beide, dan is de hoogte van je boom doorslaggevend. Bij een boom die bijna tegen het plafond komt, wordt een piek platgedrukt en is een engel aan de bovenste tak de betere oplossing. Bij een lagere boom met een stevige topscheut geeft een echte
kerstpiek meer effect, omdat hij van veraf zichtbaar blijft.
Een glazen engel veilig ophangen
Een engel is zelden een ronde bal, en dat maakt ophangen net iets anders. Drie dingen die het verschil maken:
- Hang hem dicht bij de stam. Niet aan het uiteinde van een tak. Dichter bij de stam is de tak stijver, zakt hij minder door en hangt de engel rechtop in plaats van voorover.
- Gebruik een haakje dat past bij het gewicht. Bij een zwaardere engel schuift een dun standaardhaakje open. Een steviger metalen haakje of een lus van lint houdt beter, en een lint heeft als bijkomend voordeel dat het kapje minder wordt belast.
- Let op de balans. Engelen met een brede rok en een smal bovenlijf zijn topzwaar. Hang zo'n exemplaar op een tak die horizontaal loopt, niet op een tak die schuin omhoog wijst.
Hang breekbaar werk bovendien niet in de onderste takken als er kinderen of huisdieren in huis zijn. Dat is de hoogte waar een boom het vaakst wordt aangeraakt, en daar doen kunststof ornamenten prima hun werk.
Welke maat kies je, en hoeveel
Engelen zitten meestal tussen de 6 en de 15 cm. Klein tot 8 cm valt op zichzelf nauwelijks op, maar werkt goed als je er meerdere verspreid door de boom hangt. Vanaf ongeveer 10 cm wordt een engel een blikvanger, en dan is minder ook echt meer.
Een praktische verdeling voor een boom van rond de twee meter: twee tot drie grote figuren die het oog trekken, daaromheen een stuk of vijf kleinere engeltjes of andere figuurtjes, en de rest gewone ballen die rust brengen. Zet je alleen maar figuren in de boom, dan wordt het onrustig en vallen ze juist niet meer op.
Houd bij de plaatsing ook rekening met kleur. Een witte of transparante engel verdwijnt tegen een besneeuwde of lichte boom en komt beter uit tegen donkergroen. Een gouden of champagnekleurige engel doet het omgekeerd juist goed in een lichte boom.
De engel als cadeau
Van alle kerstornamenten is de engel het vaakst een cadeau, en dat komt door de betekenis. De drie situaties die het meest voorkomen:
- Bij een geboorte of een eerste kerst. Een engel met een jaartal of een naam eraan gehangen wordt vaak elk jaar opnieuw opgehangen en groeit zo mee met het kind.
- Als herinnering. Een engel in de boom voor iemand die er niet meer is, is een stil gebaar waar geen woorden bij hoeven. Een neutrale, lichte engel werkt daarvoor beter dan een uitbundig versierd exemplaar.
- Als huwelijks- of verhuiscadeau. Een eerste kerst in een nieuw huis, met een ornament dat de jaren daarna terugkomt.
Praktisch: geef een engel in een doosje mee. Niet alleen omdat het netter oogt, maar ook omdat de ontvanger hem er elk jaar weer in kan opbergen. Een ornament met een eigen doosje verdwijnt niet tussen de rest in een grote bak, en dat scheelt breuk.
Wat kost een engel kerstbal
De prijs hangt vooral af van het materiaal en van de hoeveelheid handwerk. Ter indicatie, op basis van onze eigen collectie van 38 engelen:
- Een eenvoudige engel in kaarsvorm van 8 cm begint rond de 8 euro.
- Een juwelen engel of een engel rond zilver van 9 cm ligt rond de 10 euro.
- Een zwevende engel in champagne van 11 cm kost ongeveer 12 euro.
- Een glazen engel van 6 cm zit rond de 22 euro.
- Grotere of bijzondere exemplaren, zoals een slush puppy engel van 14 cm of engel hondjes, lopen op tot 25 tot 30 euro.
- Het duurste exemplaar in onze engelencollectie staat op bijna 40 euro.
Het verschil tussen een engel van tien en een engel van dertig euro zit zelden in het glas zelf, maar in het aantal handelingen: mondgeblazen in plaats van machinaal, met de hand beschilderd in plaats van bedrukt, en afgewerkt met glitter, metaaldraad of een losse rok. Je vindt de volledige collectie tussen de rest van onze
kerstballen, waar je op kleur en materiaal kunt filteren.
Schoonmaken en opbergen
Engelen verzamelen meer stof dan gladde ballen, simpelweg omdat er meer randjes en holtes in zitten. Een zachte, droge kwast of een make-upkwast haalt stof uit de plooien zonder dat je het glas hoeft aan te raken. Werk van boven naar beneden en steun de engel daarbij met je andere hand.
Is er meer nodig, gebruik dan een licht vochtige microvezeldoek met lauw water en veeg direct na. Geen heet water, geen azijn en geen schuurmiddel: bij beschilderd of verzilverd glas tast dat de laag aan en dat komt niet meer terug. Was en hars mogen helemaal geen warm water zien.
Bij het opbergen geldt: laat een engel nooit los rollen. Wikkel hem in zuurvrij vloeipapier of een stuk keukenpapier, met extra papier rond de vleugels en de rok, en zet hem rechtop in een vak dat net iets ruimer is dan het ornament zelf. Bewaar de doos op een plek zonder grote temperatuurwisselingen, dus liever binnen dan op een onverwarmde zolder.
